Bài 10: Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Mở đầu

Quan sát hai hình dưới đây, em liên hệ đến quốc gia và khu vực nào? Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá của quốc gia và khu vực này từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1991 có gì nổi bật? Hãy chia sẻ một số hiểu biết của em về điều đó.

Phương pháp giải:

- Quan sát hai hình 10.1 và 10.2 (SGK trang 44) kết hợp tham khảo sách, báo, internet.

- Chỉ ra điểm nổi bật về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá của quốc gia và khu vực này từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1991 (Liên Xô và các nước Đông Âu).

Lời giải chi tiết:

- Qua hai hình trên, em liên hệ đến Liên Xô và các nước Đông Âu.

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1991, Liên Xô đã nhanh chóng khôi phục đất nước, thực hiện nhiều kế hoạch 5 năm xây dựng chủ nghĩa Xã hội. Các nước Đông Âu được giải phóng đã tiến hành cách mạng dân chủ nhân dân, tiến lên chủ nghĩa xã hội.

+ Liên Xô đã khôi phục và xây dựng lại 6000 nhà máy, đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện. Năm 1949 chế tạo thành công bom nguyên tử.

+ Các nước Đông Âu đã xây dựng nền công nghiệp dân tộc, điện khí hóa, nông nghiệp phát triển nhanh chóng, trở thành các quốc gia công - nông nghiệp.

?mục 1a

Trình bày tình hình chính trị của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ phần 1.a) Chính trị (SGK trang 44,45).

- Chỉ ra tình hình chính trị của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải chi tiết:

- Từ năm 1949, Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, thực hiện dân chủ hoá hệ thống chính trị bằng cách khôi phục đại hội các tổ chức chính trị – xã hội.

- Tới đầu những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị.

- Tháng 3/1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và công cuộc cải tổ chính trị được tiến hành.

- Tháng 3/1990, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng thống.

- Ngày 19/8/1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô đã tiến hành cuộc đảo chính lật đổ M. Goóc-ba-chốp nhưng không thành công.

- Mâu thuẫn chính trị gia tăng, Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyền Liên bang bị tê liệt, các nước cộng hoà tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang dẫn đến việc M. Goóc-ba-chốp buộc phải từ chức Tổng thống vào ngày 25/12/1991, đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

?mục 1b

Trình bày tình hình kinh tế của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ phần 1.b) Kinh tế (SGK trang 45)  .

- Chỉ ra tình hình kinh tế của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải chi tiết:

- Tình hình kinh tế của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991:

+ Năm 1946, Liên Xô bắt tay vào công cuộc khôi phục kinh tế, đến năm 1950 đã phục hồi được mức trước chiến tranh.

+ Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới.

+ Từ giữa những năm 70, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ.

+ Công cuộc cải tổ kinh tế được thực hiện từ năm 1985, nhưng thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong những năm 1989 – 1991 với sự khan hiếm lương thực, thực phẩm và các hàng hoá tiêu dùng thiết yếu.

?mục 1c 1

Khai thác tư liệu 1 và thông tin trong mục, trình bày tình hình xã hội và văn hoá của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ tư liệu 1 và thông tin trong mục kết hợp nội dung phần 1.c) Xã hội và văn hoá (SGK trang 46) .

- Chỉ ra tình hình xã hội và văn hoá của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải chi tiết:

- Xã hội: 

+ Cơ cấu xã hội có những biến đổi tích cực, thành phần công nhân và trí thức gia tăng.

+ Từ cuối những năm 70, do khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng làm cho đời sống của nhân dân Liên Xô suy giảm, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội lung lay dẫn đến bất bình gia tăng. Từ năm 1989, nhiều cuộc biểu tình, bãi công đã nổ ra.

- Văn hoá:

+ Sau năm 1945, văn hoá của Liên Xô phát triển, thực hiện chế độ giáo dục miễn phí – thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.

+ Thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa các dân tộc trong nước và với các quốc gia trên thế giới.

?mục 1c 2

Nêu những biểu hiện về sự khủng hoảng và giải thích vì sao chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ phần 1. Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991 (SGK trang 44,45,46.

- Chỉ ra những biểu hiện về sự khủng hoảng ở Liên Xô (về kinh tế, chính trị-xã hội), lí do chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ.

Lời giải chi tiết:

- Biểu hiện về sự khủng hoảng ở Liên Xô: 

+ Về kinh tế: Công nghiệp trì trệ, nông nghiệp sa sút. Hàng hoá, lương thực, thực phẩm khan hiếm.

+ Về chính trị - xã hội: Những vi phạm về pháp chế, thiếu dân chủ, các tệ nạn quan liêu, tham nhũng ngày càng trầm trọng.

- Nguyên nhân chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ:

+ Đảng và Nhà nước Liên Xô không phát huy được tính năng động của nền kinh tế - xã hội, làm mất dân chủ cả trong và ngoài Đảng.

+ Nội bộ chính quyền có nhiều bất đồng, không thống nhất về đường lối, chủ trương và chính sách, gây nên mất đoàn kết nội bộ.

+ Đường lối phát triển kinh tế - xã hội có nhiều điểm không hợp lý, quá chủ quan, nóng vội.

+ Những vấn đề dân tộc chậm được giải quyết hoặc chỉ được giải quyết theo lối tư duy cũ khiến cho những vấn đề này ngày càng trở nên bức xúc, dần dần trở thành một trong những nguyên nhân thúc đẩy sự suy thoái và sụp đổ của chế độ chủ nghĩa xã hội.

+ Sức ép của việc phải chạy đua vũ trang và luôn bị chống phá bởi các âm mưu, chiến lược của các thế lực thù địch trong và ngoài.

?mục 2a

Trình bày nét nổi bật về xã hội và văn hoá của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ phần 2.a) Chính trị (SGK trang 46,47).

- Chỉ ra nét nổi bật về xã hội và văn hoá của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải chi tiết:

- Về xã hội:

+ Sau khi Nhà nước dân chủ nhân dân ra đời, giai cấp bóc lột bị xoá bỏ, công nhân, nông dân và trí thức trở thành những người làm chủ đất nước

+ Đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được cải thiện và nâng cao.

+ Từ cuối những năm 70, khủng hoảng kinh tế làm cho đời sống của các tầng lớp nhân dân khó khăn.

- Về văn hoá: 

+ Có bước phát triển vượt bậc. Nạn mù chữ được xoá bỏ với chính sách giáo dục bắt buộc và miễn phí.

+ Từ nửa sau những năm 80 đến năm 1991, ở các nước Đông Âu xuất hiện nhiều ấn phẩm văn hoá có nội dung chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền chế độ đa nguyên.

?mục 2b

Khai thác tư liệu 2 và thông tin trong mục, trình bày nét nổi bật về kinh tế của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ tư liệu 2 và thông tin trong mục kết hợp đọc nội dung phần 2.b) Kinh tế (SGK trang 47,48).

- Chỉ ra nét nổi bật về kinh tế của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải chi tiết:

- Các nước Đông Âu đã thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp lớn của tư bản và tiến hành công nghiệp hoá nhằm xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội.

- Từ những nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX, các nước Đông Âu đã trở thành những nước công nghiệp hoặc công – nông nghiệp.

- Từ giữa những năm 70, nền kinh tế các nước Đông Âu bắt đầu có sự suy giảm.

- Từ năm 1988, tất cả các nước Đông Âu đều lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế, thu nhập quốc dân giảm sút nghiêm trọng, nợ nước ngoài tăng lên.

Luyện tập

Hãy hoàn thành bảng (theo gợi ý dưới đây vào vở) tóm tắt về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô và các nước Đông Âu (1945 – 1991)

Phương pháp giải:

- Đọc kĩ phần 1. Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991 và phần 2. Các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 (SGK trang 44,45,46,47,48).

- Chỉ ra về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô và các nước Đông Âu (1945 – 1991).

Lời giải chi tiết:

Vận dụng

Sưu tầm và sử dụng tài liệu từ sách, tạp chí và internet, giới thiệu một số thành tựu tiêu biểu về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô hoặc một nước Đông Âu từ sau năm 1945.

Phương pháp giải:

- Tham khảo tài liệu từ sách, tạp chí và internet.

- Chỉ ra một số thành tựu tiêu biểu về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô hoặc một nước Đông Âu từ sau năm 1945.

Lời giải chi tiết:

Một số thành tựu tiêu biểu về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô từ sau năm 1945:

- Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp đứng thứ hai thế giới (sau Mĩ), chiếm khoảng 20% tổng sản lượng công nghiệp toàn thế giới; đi đầu trong nhiều ngành công nghiệp quan trọng.

- Liên Xô cũng thu được nhiều thành tựu trong sản xuất nông nghiệp, sản lượng nông phẩm trong những năm 60 (thế kỉ XX) tăng trung bình 16%/năm.

- Liên Xô là nước đầu tiên phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957), phóng tàu vũ trụ Phương Đông đưa nhà du hành vũ trụ I.Gagarin bay vòng quanh Trái Đất (1961), mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.

- Liên Xô chiếm lĩnh nhiều đỉnh cao của khoa học – kĩ thuật thế giới: vật lí, hoá học, điện tử, điều khiển học, khoa học vũ trụ…

Lý thuyết

>> Xem chi tiết: Lý thuyết Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 - Lịch sử 9 Kết nối tri thức