Bài 5. Tia X. Chụp X-quang và chụp ảnh cắt lớp (CT)
Câu hỏi tr 29 CHMĐ
Năm 1895, nhà vật lí người Đức Wihelm Conrad Rontgen (Quiu-ham Con-ra Rơn-ghen) (1845-1923) (Hình 5.1) đã tìm ra một loại tia đặc biệt có khả năng đâm xuyên qua vật thể, giúp ta quan sát được cấu trúc của một số cơ quan trong cơ thể (như xương bàn tay trong Hình 5.2a) mà không cần phẫu thuật. Tia đặc biệt đó được gọi là tia X, kĩ thuật chụp ảnh bằng tia X được gọi là kĩ thuật chụp ảnh X-quang. Ngoài ra, để hỗ trợ quá trình chẩn đoán bệnh của bác sĩ được nhanh chóng và chuẩn xác, xương và các mô của cơ thể có thể được chụp bằng kĩ thuật cắt lớp (CT- Computer Tomgraphy) (Hình 5.2b). Vậy tia X có những tính chất gì và nguyên tắc cơ bản của kĩ thuật chụp CT là gì?
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Tính chất cơ bản của tia X:
- Có bản chất là sóng điện từ nên có thể truyền trong chân không.
- Không mang điện tích vì thế không bị lệch trong điện trường và từ trường.
- Mang năng lượng cao, do đó có khả năng đâm xuyên mạnh. Tia X có thể đâm xuyên qua tấm nhôm dày vài cm, nhưng lại bị cản lại bởi lớp chì dày vài mm. Do đó, người ta thường dùng chì để làm vật liệu che chắn tia X.
- Có tác dụng mạnh lên kính ảnh, làm ion hoá không khí.
- Có tác dụng làm phát quang một số chất.
- Có tác dụng sinh lí mạnh: huỷ diệt tế bào, diệt vi khuẩn,…
Nguyên tắc cơ bản của kĩ thuật chụp CT:
- Trong kĩ thuật chụp CT, máy tính được sử dụng để điều khiển chuyển động quét của nguồn phát tia X và tái tạo hình ảnh của vùng cơ thể cần chẩn đoán.
- Hai bộ phận quan trọng nhất của máy chụp CT, gồm:
+ Ống phát tia X để phát ra chùm tia X có dạng rẻ quạt 30º - 60º . Ống tia x được gắn vào mâm quay để có thể quay 360º quanh vùng cơ thể cần chụp của bệnh nhân.
+ Hàng trăm đầu dò được ghép liên tiếp nhau trên một vòng tròn quỹ đạo của ống tia X để ghi nhận chùm tia X sau khi xuyên qua cơ thể bệnh nhân.
- Để chuẩn bị chụp CT, bệnh nhân được nằm trên bàn trượt và đưa vào trong máy chụp. Trong quá trình chụp, ống phát tia X quay xung quanh bệnh nhân. Các chùm tia X sau khi xuyên qua cơ thể bệnh nhân được ghi nhận bởi hệ thống đầu dò tia X. Dữ liệu thu được từ hệ thống đầu dò tạo ra một loạt ảnh X-quang hai chiều ở nhiều góc độ khác nhau. Những dữ liệu này được chuyển đến hệ thống máy tính để xử lí và hiển thị chúng thành nhiều lớp khác nhau của vùng cần chụp.
Câu hỏi tr 30 CH
Trình bày các quá trình biến đổi năng lượng diễn ra khi ống phát tia X hoạt động.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
- Chùm electron phát ra từ cathode, được gia tốc bởi điện trường có cường độ lớn giữa anode và cathode, đến va đập vào đối cathode và phát ra tia X theo mọi hướng.
- Kết quả: chỉ khoảng 1 % năng lượng của chùm electron năng lượng cao này được chuyển thành năng lượng của tia X, phần còn lại chuyển thành nhiệt năng của đối cathode làm nhiệt độ của nó tăng lên.
Câu hỏi tr 30 LT
Chiếu một chùm tia X có cường độ 30 W/m2 qua một phần mô xương có bề dày là 5 mm. Tính cường độ chùm tia X sau khi truyền qua phần mô xương đó, biết hệ số hấp thụ của xương đối với chùm tia X đó là 600 m-1.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Ta có: I0 = 30 W/m2 ; x = 5 mm = 5.10-3 m; μ = 600 m-1
Cường độ chùm tia X sau khi truyền qua phần mô xương là:
Câu hỏi tr 32 VD
Dựa vào công thức (5.1), giải thích sự tạo thành hình ảnh X-quang ở Hình 5.2a.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
- Vì μ phụ thuộc vào năng lượng của tia X mà năng lượng lại phụ thuộc vào công suất nên:
+ Công suất cao hơn sẽ tạo chùm tia X mạnh hơn, giúp tia X có thể đi qua lớp vật liệu dày hơn.
+ Công suất thấp hợp sẽ tạo chùm tia X yếu hơn, khiến tia X bị hấp thụ nhiều hơn và không thể đi qua lớp vật liệu dày.
Câu hỏi tr 32 CH
Giải thích tại sao chụp ảnh X-quang liên tục trong một khoảng thời gian ngắn sẽ có hại đến sức khoẻ bệnh nhân.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Chụp ảnh X-quang liên tục trong một khoảng thời gian ngắn sẽ có hại đến sức khoẻ bệnh nhân vì:
- Khi ta tiếp xúc tia X quá mức mà tia X là một dạng bức xạ ion hoá, có khả năng phá huỷ tế bào của cơ thể.
- Tiếp xúc nhiều có thể gây ra các bệnh như: ung thư, bỏng da, bệnh về mắt,…
- Chụp X-quang nhiều gây các tác dụng phụ như buồn nôn, chóng mặt, ảnh hưởng đến sức khoẻ của bệnh nhân.
Câu hỏi tr 33 VD
Tìm hiểu trên sách báo, internet để trình bày một số ứng dụng khác của tia X trong đời sống và khoa học.
Gợi ý: Tia X có thể được sử dụng để kiểm tra khuyết tật mối hàn kim loại hoặc các sản phẩm công nghiệp (vết nứt trong các vật đúc, bọt khí trong các vật thể bằng kim loại); máy quét tia X được sử dụng trong kiểm soát an ninh (Hình 5.7).
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Ứng dụng của tia X trong đời sống và khoa học:
- Chụp nhũ ảnh là một loại X-quang được sử dụng để phát hiện ung thư vú.
- Chụp cắt lớp CT
- Tia X được dùng để quét an ninh tại sân bay, cửa khẩu biên giới và các địa điểm công cộng để kiểm tra hành lý và phát hiện vật liệu nguy hiểm như vũ khí, chất nổ, ma tuý,…
- Tia X được dùng trong khảo cổ học để nghiên cứu các cổ vật từ lâu đời mà không cần phá huỷ chúng.
Câu hỏi tr 33 CH
Quan sát Hình 5.9 và cho biết làm sao để điều chỉnh bề rộng của chùm tia X khi chiếu vào phần cơ thể cần chụp của bệnh nhân.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Để điều chỉnh bề rộng của chùm tia X khi chiếu vào phần cơ thể cần chụp của bệnh nhân ta điều chỉnh kích thước của đối cathode trong ống tia X, đối với cathode càng nhỏ thì chùm tia X phát ra càng hẹp.
Câu hỏi tr 35 CH
Quan sát Hình 5.12, giải thích vì sao màn chống tán xạ thường gồm những tấm chì được đặt xen kẽ với những tấm nhôm.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Màn chống tán xạ thường gồm những tấm chì được đặt xen kẽ với những tấm nhôm vì:
- Chì là vật liệu có khả năng hấp thụ tia X cao do mật độ nguyên tử lớn. Khi tia X đi qua màn chống tán xạ, các nguyên tử chì trong màn sẽ hấp thụ một phần lớn năng lượng của tia X, giúp giảm thiểu lượng tia X tán xạ ra ngoài.
- Nhôm là vật liệu có mật độ nguyên tử thấp hơn chì, do đó có khả năng hấp thu tia X cũng thấp hơn nhưng nhôm có khả năng hấp thụ tia X mềm tốt hơn chì.
Câu hỏi tr 36 VD
Dựa vào Bảng 5.1 (trang 31), giải thích vì sao các kĩ thuật viên thường sử dụng tia X năng lượng thấp (khoảng 50 keV) để phân biệt rõ xương và cơ khi tiến hành chẩn đoán bằng kĩ thuật chụp ảnh X-quang.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Các kĩ thuật viên thường sử dụng tia X năng lượng thấp (khoảng 50 keV) để phân biệt rõ xương và cơ khi tiến hành chẩn đoán bằng kĩ thuật chụp ảnh X-quang vì:
- Xương và cơ có mật độ mô khác nhau nên khả năng hấp thụ tia X cũng khác nhau.
- Xương có mật độ cao hơn cơ, nên hấp thụ tia X nhiều hơn.
- Tia X năng lượng thấp thì có bước sóng ngắn hơn tia X năng lượng cao, mà bước sóng ngắn giúp tạo ra hình ảnh tốt hơn đặc biệt đối với cấu trúc như xương và cơ.
- Tia X có năng lượng thấp thì đỡ gây hại co cơ thể hơn.
Câu hỏi tr 37 LT
Tìm hiểu và trình bày những ưu và nhược điểm của kĩ thuật chụp CT.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Ưu điểm:
- Kĩ thuật chụp cắt lớp CT được sử dụng để cung cấp những hình ảnh chi tiết và rõ nét hơn các lát cắt ngang của vùng cần chẩn đoán trong cơ thể.
- Có thể thực hiện nhanh chóng và chính xác.
- Được ứng dụng rộng rãi.
Nhược điểm:
- Tiếp xúc với tia X đặc biệt nhạy cảm với trẻ em và phụ nữ mang thai, nên cần cân nhắc kĩ trước khi chụp CT cho đối tượng này.
- Có thể gây ra một số tác dụng phụ như buồn nôn, chóng mặt sau khi chụp.
- Chi phí khá là cao
Câu hỏi tr 37 VD
Tìm hiểu trên sách, báo, internet,… và trình bày sơ lược một số bệnh có thể được chẩn đoán hiệu quả bằng kĩ thuật chụp CT.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Một số bệnh có thể được chẩn đoán hiệu quả bằng kĩ thuật chụp CT:
- Bệnh đột quỵ: chụp CT giúp xác định vị trí và mức độ tổn thương não do đột quỵ, từ đó giúp bác sĩ đưa ra phương pháp điều trị phù hợp, kịp thời.
- Chấn thương đầu: giúp phát hiện các tổn thương như xuất huyết não, …
- Các bệnh về tim mạch, bệnh phổi (ung thư phổi, viêm phổi,…)
Câu hỏi tr 37 CH
Thảo luận và đề xuất mô hình chụp ảnh một vật từ nhiều góc độ khác nhau.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Đề xuất mô hình chụp ảnh một vật từ nhiều góc độ khác nhau: chụp ảnh X-quang 3D là một kỹ thuật tiên tiến sử dụng tia X để tạo ra hình ảnh ba chiều của một vật thể.
VD: Chụp cắt lớp tuyến vú là kĩ thuật chẩn đoán hình ảnh kết hợp nhiều tia X tuyến vú để tạo ra hình ảnh ba chiều của tuyến vú.
Bài tập Bài 1
Chiếu một chùm tia X có công suất 300 W, tiết diện mặt cắt ngang chùm tia 4 cm2 qua một vật liệu dày 50 mm. Biết hệ số hấp thụ của vật liệu đang xét với tai X trên là 1,2 cm-1. Tính cường độ của tia X sau khi truyền qua vật liệu đang xét.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Cường độ của tia X sau khi truyền qua vật liệu đang xét là:
Bài tập Bài 2
Tìm hiểu và so sánh kĩ thuật chụp ảnh X-quang và kĩ thuật chụp CT.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Chụp X-quang:
- Máy X-quang phát ra một chùm tia X đi qua cơ thể, tia X bị hấp thụ tuỳ thuộc vào mật độ của mô. Hình ảnh được tạo ra trên phim chụp X-quang hoặc máy dò điện tử, thể hiện mức độ hấp thụ tia X của các mô.
- Thực hiện nhanh chóng, đơn giản.
- Chi phí thấp hơn so với chụp CT.
- Tuy nhiên độ phân giải thấp hơn so với chụp CT.
- Hạn chế trong chẩn đoán một số bệnh lí.
Chụp CT:
- Máy CT sử dụng một ống tia X quay xung quanh cơ thể, phát ra tia X theo từng lát cắt mỏng. Máy thu ghi tín hiệu tia X đi qua cơ thể và sử dụng máy tính để tái tạo hình ảnh 3D chi tiết của các cấu trúc bên trong.
- Hình ảnh chi tiết, có thể thu được hình ảnh từ nhiều góc độ khác nhau.
- Được ứng dụng rộng rãi.
- Chụp CT không phù hợp với một số bệnh nhân, có thể gây một số tác dụng phụ.
- Chi phí cao hơn chụp X-quang.
Bài tập Bài 3
Một người bị tai nạn giao thông và được chuẩn đoán lâm sàng là bị chấn thương hộp sọ. Hãy giải thích vì sao trong trường hợp này việc sử dụng kĩ thuật chụp CT phù hợp hơn chụp X-quang.
Phương pháp giải:
Vận dụng lí thuyết về tia X, chụp X-quang, chụp cắt lớp
Lời giải chi tiết:
Trong trường hợp này việc sử dụng kĩ thuật chụp CT phù hợp hơn chụp X-quang vì:
- Hình ảnh chi tiết và độ phân giải cao giúp bác sĩ quan sát được các cấu trúc bên trong bộ não một cách rõ ràng từ đó giúp chẩn đoán tốt hơn.
- Có thể thu được hình ảnh từ nhiều góc độ khác nhau.
- Giúp phát hiện sớm các biến chứng.
- Lựa chọn các phương pháp điều trị phù hợp.