Giải mục 6 trang 21, 22

Hoạt động 16

Trong Hình 34, cho đoạn thẳng AB. Nêu cách dựng:

a) Đoạn thẳng A₁B₁ là ảnh của đoạn thẳng AB qua phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (5; 0)$ ;

b) Đoạn thẳng A₂B₂ là ảnh của đoạn thẳng A₁B₁ qua phép đối xứng trục Ox;

c) Đoạn thẳng A₃B₃ là ảnh của đoạn thẳng A₂B₂ qua phép quay tâm O với góc quay $φ = - - 90^{\circ};$

d) So sánh độ dài các đoạn thẳng $A B, A_{1} B_{1}, A_{2} B_{2}, A_{3} B_{3} .$

Phương pháp giải:

Quan sát hình 34 và dựa vào định nghĩa:

Cho vectơ $\vec{u}$ , phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u}$ là phép biến hình biến điểm M thành điểm M’ sao cho $\vec{M M^{'}} = \vec{u}$ .

Lời giải chi tiết:

a) Lấy điểm M, sao cho M(5; 0). Khi đó $\vec{O M} = (5; 0) = \vec{u}$ .

Lấy các điểm A₁ và B₁ sao cho $\vec{A A_{1}} = \vec{O M}, \vec{B B_{1}} = \vec{O M}$ . Khi đó $\vec{A A_{1}} = \vec{B B_{1}} = \vec{u}$ nên A₁, B₁ lần lượt là ảnh của A, B qua phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (5; 0)$ . Vậy đoạn thẳng A₁B₁ là ảnh của đoạn thẳng AB qua phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (5; 0)$ .

b) Từ A₁, kẻ đường thẳng vuông góc với Ox, trên đường thẳng này lấy A₂ khác phía với A₁ đối với Ox sao cho khoảng cách từ A₁ đến Ox bằng khoảng cách từ A₂ tới Ox. Khi đó Ox là đường trung trực của đoạn thẳng A₁A₂.

Tương tự, dựng B₂ sao cho Ox là đường trung trực của đoạn thẳng B₁B₂.

Khi đó ta có phép đối xứng trục Ox biến các điểm A₁, B₁ tương ứng thành các điểm A₂, B₂. Vậy đoạn thẳng A₂B₂ là ảnh của đoạn thẳng A₁B₁ qua phép đối xứng trục Ox.

c) Phép quay với góc quay – 90° có chiều quay cùng chiều kim đồng hồ.

Qua O, vẽ đường thẳng vuông góc với $O A_{2}$ , trên đường thẳng này lấy điểm $A_{3}$ sao cho $O A_{2} = O A_{3}$ và góc quay từ A₂ đến A₃ theo chiều kim đồng hồ. Khi đó A₃ là ảnh của điểm A₂ qua phép quay tâm O, góc quay – 90°. Tương tự, xác định được điểm B₃ là ảnh của điểm B₂ qua phép quay tâm O, góc quay – 90°. Vậy đoạn thẳng A₃B₃ là ảnh của đoạn thẳng A₂B₂ qua phép quay tâm O với góc quay $φ = - - 90^{\circ} .$

d) Vì phép tịnh tiến bảo toàn khoảng cách giữa hai điểm bất kì nên $A B = A_{1} B_{1} .$

Vì phép đối xứng trục bảo toàn khoảng cách giữa hai điểm bất kì nên $A_{1} B_{1} = A_{2} B_{2} .$

Vì phép quay bảo toàn khoảng cách giữa hai điểm bất kì nên $A_{2} B_{2} = A_{3} B_{3} .$ Do đó, $A B = A_{1} B_{1} = A_{2} B_{2} = A_{3} B_{3} .$

Luyện tập 10

Trong mặt phẳng tọa độ Oxy, cho đường tròn (C) có tâm $I (- - 3; 2)$ bán kính $R = 1$ . Thực hiện phép dời hình f bằng cách thực hiện liên tiếp phép đối xứng tâm O và phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (- 1; 3)$ . Xác định ảnh của đường tròn (C) qua phép dời hình nói trên.

Phương pháp giải:

Tìm ảnh của tâm I qua phép đối xứng tâm O và phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (- 1; 3)$ bằng cách:

Nếu $M^{'} (x^{'}; y^{'})$ là ảnh của $M (x; y)$ qua phép tịnh tiến $T_{\vec{u}}$ , $\vec{u} = (a; b)$ thì biểu thức tọa độ của phép tịnh tiến là ${\begin{cases} x^{'} = x + a \\ y^{'} = y + b \end{cases}$

Sau đó viết phương trình (C).

Lời giải chi tiết:

Ảnh của đường tròn (C) qua phép đối xứng tâm O là một đường tròn có bán kính bằng 1, gọi là (C').

Gọi I' là tâm của đường tròn (C'), khi đó I' là ảnh của I qua phép đối xứng tâm O. Suy ra I'(3; – 2). Do vậy, đường tròn (C') có tâm I'(3; – 2) và bán kính bằng 1.

Ảnh của đường tròn (C') qua phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (- 1; 3)$ một đường tròn có bán kính bằng 1, gọi là (C").

Gọi I" là tâm của đường tròn (C"), khi đó I" là ảnh của I' qua phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u} = (- 1; 3)$ suy ra nên I"(2; 1). Do vậy, đường tròn (C") có tâm I"(2; 1) và bán kính bằng 1.

Vậy ảnh của đường tròn (C) qua phép dời hình f là đường tròn (C") có tâm I"(2; 1) và bán kính bằng 1.

Hoạt động 17

Quan sát Hình 37.

a) Chỉ ra các phép dời hình biến tam giác ABC thành tam giác A₁B₁C₁ và biến tam giác $A_{1} B_{1} C_{1}$ thành tam giác $A_{2} B_{2} C_{2} .$

b) Có nhận xét gì về hai tam giác ABC và $A_{2} B_{2} C_{2} ?$

Phương pháp giải:

Quan sát hình 37 và dựa vào kiến thức tịnh tiến, đối xứng trục để làm

Lời giải chi tiết:

) Quan sát Hình 37, ta thấy phép tịnh tiến theo vectơ $\vec{u}$ biến tam giác ABC thành tam giác A₁B₁C₁ và phép đối xứng trục d biến biến tam giác $A_{1} B_{1} C_{1}$ thành tam giác $A_{2} B_{2} C_{2} .$

b) Theo tính chất của phép tịnh tiến và phép đối xứng trục, ta suy ra

$A B = A_{1} B_{1} = A_{2} B_{2}, B C = B_{1} C_{1} = B_{2} C_{2}, A C = A_{1} C_{1} = A_{2} C_{2} .$

Do đó, hai tam giác ABC và $A_{2} B_{2} C_{2}$ bằng nhau.

Luyện tập 11

Quan sát Hình 38a và chứng minh hai hình AMPOE và CQGON bằng nhau.

Phương pháp giải:

Quan sát hình 38 và dựa vào kiến thức:

Cho điểm O, phép biến hình biến điểm O thành chính nó và biến mỗi điểm $M \neq O$ thành điểm M’ sao cho O là trung điểm của MM’ được gọi là phép đối xứn tâm O, kí hiệu $Đ_{O}$ . Điểm O được gọi là tâm đối xứng.

Lời giải chi tiết:

Quan sát hình ta thấy $O A = O C, O M = O Q, O P = O G, O E = O N$ nên O là trung điểm của các đoạn thẳng AC, MQ, PG, EN. Do đó, ta có phép đối xứng tâm O biến các điểm A, M, P, O, E tương ứng thành các điểm C, Q, G, O, N. Như vậy, phép đối xứng tâm O biến hình AMPOE thành hình CQGON. Vậy hai hình AMPOE và CQGON bằng nhau.