- Phân tích: Phân chia thực sự hay bằng tưởng tượng một đối tượng nhận thức ra thành các yếu tố để hiểu về đối tượng ấy

Chẳng hạn: khi phân tích một tác phẩm văn học, ta sẽ bóc tách tác phẩm ra thành các phần, các yếu tố (như: chủ đề, nhân vật, cảnh huống, ngôi kể, thủ pháp nghệ thuật, ngôn ngữ…) để xem mỗi phần có đặc điểm gì, làm việc như thế nào, để từ đó hiểu sâu về tác phẩm.

- Đánh giá: Nêu ra những nhận xét để nhận định giá trị

Chẳng hạn: sau khi phân tích, người viết sẽ đưa ra ý kiến, nhận định của mình về giá trị của đối tượng (tốt/xấu, thành công/chưa thành công, độc đáo/giống với nhiều tác phẩm khác…) dựa trên những phân tích đã thực hiện.

Trong bài nghị luận văn học (như bài “phân tích, đánh giá một tác phẩm”), phân tích và đánh giá thường đi kết hợp với nhau.

+ Trước hết phân tích để hiểu rõ các yếu tố của tác phẩm.

+ Sau đó đánh giá dựa trên phân tích đó để nhận định về giá trị của tác phẩm.