Soạn bài Thực hành Tiếng Việt Biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ: Đặc điểm và tác dụng

Câu 1

Trả lời Câu hỏi 1 trang 26 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Xác định biện pháp tu từ nói mỉa và phân tích hiệu quả của nó ở từng trường hợp sau đây:

a. Công chúng luôn vỗ tay hoan hô Xuân, còn trên khán đài, đức vua Xiêm đã lộ ra mặt rồng tất cả sự thịnh nộ của vị thiên tử thế thiên hành đạo ở cái nước có hàng triệu con voi.

(Vũ trọng Phụng, Số đỏ)

b. Trên mép ông, ông đã bao công trình mới cấy được từng ấy râu. [...] Thì sau hết, những lông tơ nó cũng dài ra, và trông rõ hơn. Và đến bây giờ, đứng ở hai bên miệng ông, nó hình thành hai cái dấu chua nghĩa (...)

(Nguyễn Công Hoan, Đồng hào có ma)

Phương pháp giải:

Đọc kĩ khái niệm của biện pháp tu từ nói mỉa, xác định từ ngữ thể hiện chiều hướng đánh giá tiêu cực về một đối tượng trong ví dụ, nó thể hiện điều gì? Tác giả sử dụng nhằm mục đích gì?

Lời giải chi tiết:

a.  Biện pháp tu từ nói mỉa: "ở cái nước có hàng triệu con voi" có tác dụng:

- Mỉa mai sự lố bịch của ông vua

b. Biện pháp tu từ nói mỉa: "ông đã bao công trình mới cấy được từng ấy râu", "hình thành hai cái dấu chua nghĩa" có tác dụng:

- Mỉa mai cái thói ra vẻ, tạo nét của ông quan lớn.

Câu 2

Trả lời Câu hỏi 2 trang 26 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Xác định nghịch ngữ trong câu sau có hàm ý mỉa mai sau và cho biết căn cứ để thực hiện điều này:

a. Như một bậc vĩ nhân nhũn nhặn, nó giơ quả đấm chào loài người, nhẩy xuống đấy, lên xe hơi

(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)

b. Bước đường công danh của ông cũng bắt đầu từ chức lí trưởng vượt qua những bậc phó tổng, chánh tổng, rồi cơm rượu, bò lợn và quan phủ, quan tỉnh hiệp sức với nhau đưa ông lên ghế nghị viện.

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

Phương pháp giải:

Tìm sự kết hợp phi lí giữa các cụm từ để thấy sự mỉa mai.

Lời giải chi tiết:

a. 

- Nghịch ngữ “nó giơ quả đấm chào loài người”

- Cách căn cứ: là sự kết hợp dường như phi lí giữa các từ mang nghĩa đối chọi ngay trong một cụm từ:“quả đấm” gợi ý niệm về bạo lực và sự đối kháng, trong khi hành động “chào” lại biểu thị sự thân thiện, hoà đồng.

b. 

- Nghịch ngữ “cơm rượu, bò lợn và quan phủ, quan tỉnh hiệp sức với nhau"

- Cách căn cứ: “Cơm rượu” và “bò lợn” với “quan phủ, quan tỉnh” là những đối tượng khác biệt nhau về loại và “đẳng cấp”, vậy mà bị đánh đồng trong chuỗi liệt kê và trong từ “hiệp sức” mang hàm ý mỉa mai, khinh miệt.

Câu 3

Trả lời Câu hỏi 2 trang 27 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Phân tích hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng nghịch ngữ trong các trường hợp sau:

a. Đá ở đây từ ngàn năm vẫn mai phục hết trong lòng sông, hình như mỗi lần có chiếc thuyền nào xuất hiện ở quãng ầm ầm mà quạnh hiu này, mỗi lần có chiếc nào nhô vào đường ngoặt sông là một số hòn bèn nhổm dậy để vồ lấy thuyền.

(Nguyễn Tuân, Người lái đò sông Đà)

b. Trong lúc ấy ông nhà báo cấp tiến với xã hội và bảo thủ với gia đình vội vàng lấy bút máy và sổ tay ra ghi chép, coi những lời lẽ quý hóa ấy tựa hồ bật ở miệng một vĩ nhân mà ra…

(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)

Phương pháp giải:

Tìm biện pháp nghịch ngữ trong câu và chỉ ra dụng ý của tác giả khi sử dụng nghịch ngữ này.

Lời giải chi tiết:

a. 

- Biện pháp nghịch ngữ: “Ầm ầm mà quạnh hiu”

- Hiệu quả nghệ thuật:  “ầm ầm” tượng trưng cho sự sôi động, náo nhiệt nhưng “quạnh hiu” tượng trưng cho sự trống trải. Tác giả đã tạo ra một hình ảnh đối lập khi miêu tả sự hung bạo của con sông Đà. Sự nguy hiểm của nó không chỉ cao mà còn bí hiểm. Làm tăng sự chết chóc của dòng sông này.

b.

- Biện pháp nghịch ngữ: “cấp tiến với xã hội và bảo thủ với gia đình”

- Hiệu quả nghệ thuật: Tạo ra sự đối nghịch trong con người. Tô đậm bản chất sĩ trọng diện hão huyền của nhân vật.